تبلیغات
دفاع مقدس - دفاع مقدس
چهارشنبه 24 آذر 1389

دفاع مقدس

   نوشته شده توسط: علی رحمانی    

نگذاریم خون شهدا فرش راهمان شود

 

علل و عوامل بروز جنگ تحمیلی

در شهریور ماه 1359 دولت عراق و با دستور صدام حسین رئیس جمهور آن كشور یك حمله همه‌جانبه در طول بیش از 1000 كیلومتر مرز مشترك به جمهوری اسلامی ایران آغاز كرد، جنگی كه به مدت 8 سال طول كشید و در نوع خود از طولانی‌ترین جنگهای قرن بیستم محسوب می‌گردد

امروزه بر كسی پوشیده نیست و بویژه بعد از ارائه گزارش دبیر كل سابق سازمان ملل متحد، آقای پرزدكوئیار، كه این جنگ با تجاوز قطعی و مسلم رژیم بعثی عراق آغاز شد. در عین حال نكته‌ای كه به علل مختلف تاكنون پوشیده مانده است اینكه انگیزه، علل و عوامل آغاز این تجاوز چه بوده است؟ در این مورد بررسی محققانه به دلایل مختلف صورت نگرفته است.
بطور كلی مطالعه جنگها اغلب به مورخین نظامی و استراتژیستها واگذار گردیده كه آنها نیز با توجه به تخصص خود روی ملاحظات فنی، تاكتیكی جنگها تكیه كرده و سایر ابعاد و زمینه‌های بروز جنگ را نادیده گرفته‌اند. در زمینه آغاز این جنگ تحلیلگران غربی بطور عمده روی اختلافات مرزی ایران و عراق و در نهایت تهدیداتی كه انقلاب اسلامی در ایران متوجه دولت عراق كرده بود محدود كردند و كمتر به سایر زمینه‌ها و ابعاد موثر و حتی مهمتر پرداخته‌اند.
آغاز یك حمله نظامی از طرف یك كشور بر علیه كشور همسایه یقیناً آخرین وسیله برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی یك دولت می‌باشد و تا زمانی كه با بررسی همه جانبه زمینه مساعدی برای آغاز جنگ فراهم نباشد دولتها به ندرت دست به چنین ریسك خطرناكی می‌زنند. البته این مسأله نیز وجود دارد كه ممكن است در محاسبات خودشان دچار اشتباه شوند ولی در همان قالب و زمینه ابعاد مختلف و آثار همه جانبه جنگ را در نظر گرفته و آنگاه تصمیم به انجام چنین اقدامی می‌گیرند.
یك رابطه آشكار میان منابع در اختیار یك دولت و جنگ وجود دارد. به عبارت دیگر آغاز و اداره جنگ نه تنها تحت تاثیر عزم و تصمیم یك دولت می‌باشد بلكه تحت تاثیر تواناییهای آن دولت نیز می‌باشد. در عصر حاضر آغاز یك جنگ همه جانبه نیاز به منابع وسیع و یا متحدینی دارد، چنانچه منابع موردنیاز از قبیل بنیه اقتصادی برای تامین هزینه‌های جنگ، نیرو و قدرت نظامی برای اجرای چنین تصمیمی و در عین حال متحدینی كه از اهداف جنگ‌طلبانه آن كشور حمایت كنند موجود نباشد احتمال ضعیفی وجود دارد كه دولتی دست به آغاز جنگ و خونریزی با آن همه خسارات قابل پیش‌بینی بزند. همانطور كه «جفری پاركر» مشاهده كرده است یك عامل بازدارنده از بروز جنگها بصورت سنتی در اروپا و بویژه قبل از سال 1800 میلادی ناشی از فقدان بنیه مای لازم برای تامین هزینه جنگهای نامحدود بوده است. بنابراین از نظر تاریخی و بویژه در دوران معاصر و جنگهای مدرن باید توجه داشت كه تكیه بر یك علت و انگیزه به عنوان تنها عامل بروز جنگ و نادیده گرفتن سایر علل و عوامل عملی ساده‌اندیشانه، غیر محققانه و یا مغرضانه است.
در این مقاله سعی خواهد شد با استفاده از چارچوبه‌های تئوریكی پیشرفته علل و عواملی كه در محاسبات رژیم عراق برای آغاز جنگ مدنظر بوده است و بترتیب اولویت در تصمیم رئیس‌جمهور این كشور نقش اساسی داشته‌اند بررسی و ارزیابی گردد.
با توجه به اینكه مدت زمان كوتاهی از این پدیده نگذشته است و بسیاری از اسناد و مدارك مربوط به آن در كشورهای درگیر همچنان سری باقی مانده و در دسترس عموم نمی‌باشد ناچار مستندات خود را محدود به اسناد منتشر شده (هر چند محدود باشد)،‌ اظهارات مسئولین و اولیاء امور، اقدامات عملی در جهت اتخاذ موضع بعد از آغاز تجاوز و دلایل منطقی و عقلانی خواهیم نمود. تردیدی نیست كه این شیوه بررسی از قوت و قدرت لازم برخوردار بوده و به میزان قابل توجهی معتبر می‌باشد و انتشار اسناد منتشر نشده اگر آرا تقویت نكند تغییری اساسی در تحلیل موجود ایجاد نخواهد كرد.
در بررسی تصمیم‌گیری‌های مهم سیاست خارجی بخصوص در دروان جدید عوامل متعدد و گوناگونی دخالت دارند كه به عنوان متغیرهای مستقل مطرح بوده و تصمیم‌گیری در سیاست خارجی به عنوان متغیر وابسته بررسی می‌گردد. اندیشمندان علوم سیاسی تئوریهای مختلفی در زمینه تصمیم‌گیری سیاست خارجی ارائه داده و هر یك الگویی را برای بررسی سیاست خارجی پیشنهاد می‌كنند. از میان اندیشمندان می‌توان از افرادی مانند: «اسنایدر» «بروك» «آلیسون» و همچنین «روزنو» نام برد كه به نظر نویسنده چهارچوبه تئوریك روزنو با همه اشكالاتی كه در پایان مقاله به آنها خواهیم پرداخت، متناسبترین و همه‌جانبه‌ترین چهارچوبه برای بررسی علل و عوامل تصمیم‌گیری در سیاست خارجی می‌باشد.
«جیمز روزنو» معتقد است كه در هر تصمیم‌گیری سیاست خارجی علت رفتار سیاسی یك دولت به مجموعه‌ای از عوامل گوناگون مربوط می‌شود كه با اولویتهای متفاوت در كنار همدیگر جمع شده و نهایتاً به تصمیم‌گیری سیاست خارجی منجر می‌شوند. این مجموعه را در 5 دسته و یا گروه تقسیم‌بندی می‌نماید كه به آنها متغیرهای شخصیت تصمیم‌گیرنده، نقش و میزان اختیارات تصمیم‌گیرنده، متغیر دولتی و بوروكراتیك، اجتماعی و نهایتاً سیستم بین‌الملل خطاب می‌كند.
1. متغیر شخصیت تصمیم‌گیرنده
در این متغیر توجه اساسی به خصوصیات، روحیه، افكار و اندیشه‌ها، خصوصیات روانی، نبوغ و توانایی‌های كاریزماتیك و همچنین آمال و آرزوهای تصمیم‌گیرنده توجه می‌شود. براساس این متغیر تصمیمات متخذه از ناحیه یك شخص با تصمیمات شخص دیگر در همان موقعیت به خاطر توانایی‌ها و روحیات متفاوتشان متفاوت می‌باشد.
2. متغیر نقش
بدین معنا كه در یك سیستم دولتی مسئولین بدون ارتباط با خصوصیات شخصی و با توجه به جایگاهی كه اشغال كرده‌اند و اختیاراتی كه به آنها داده شده اتخاذ تصمیم و موضع می‌نمایند. مثلاً: سفیر یك كشور در سازمان ملل بدون توجه به اعتقادات شخصی خود از موضع كشورش دفاع می‌كند.
3. متغیر دولتی و بوروكراتیك
بدین معنا كه ساختار پیچیده یك دولت، روابط ارگانهای درون دولتی و نهایتاً كارشناسان و متخصصین درون یك تشكیلات تدوین كننده و ارائه كننده پیشنهادات و خطوط كلی تصمیم‌گیری در سیاست خارجی می‌باشند و هیچ تصمیم‌گیری قادر نیست فارغ از این ملاحظات تصمیم‌گیری كند،‌ بویژه در سیستمهای گسترده بوروكراتیك دولتهای غربی این عامل و متغیر بیشتر بروز می‌كند.
4. متغیر اجتماعی
بدین معنا كه جنبه‌های غیردولتی در یك كشور بر رفتار خارجی یك دولت اثری انكارناپذیر دارد. ارزشها و ایدئولوژیهای حاكم بر یك جامعه ملی، گروه‌های ذینفوذ و فشار، احزاب سیاسی، افكار عمومی، رسانه‌های جمعی غیردولتی، اقلیتهای قومی و محلی از جمله عوامل غیردولتی هستند كه بر تصمیم‌گیری سیاست خارجی تاثیر می‌گذارند.
5. متغیر سیستم بین‌الملل
بدین معنا كه یك دولت در تصمیم‌گیریهای سیاست خارجی در خلاء عمل نمی‌كند بلكه در صحنه روابط بین‌الملل با پیچیده‌گی‌های خاص خود عمل می‌كند كه واكنشهای این سیستم در قبال هر تصمیم‌گیری سیاست خارجی یقیناً باید در محاسبات تصمیم‌گیرندگان منظور شود. متغیر سیستم بین‌المللی حتی در بعضی از موارد و بویژه در كشورهای جهان سوم تصمیمات معینی را به دولتها تحمیل می‌كند.
«روزنو» معتقد است كه بررسی همه جانبه این متغیرها كافی به مقصود نبوده بلكه میزان دخالت و نقشی كه هر یك از این متغیرها در تصمیم‌گیری سیاست خارجی دارند از اهمیت بیشتری برخوردار است، بنابراین او سعی می‌كند كه اولویتهای این متغیرها را تعیین كند. از دید روزنو رده‌بندی این متغیرها بستگی به عوامل گوناگون در تقسیم‌بندی كشورها دارد و لذا كشورها را با توجه به نوع سیستم سیاسی حاكم (باز و بسته بودن) قدرت و میزان پیشرفت یك كشور (پیشرفته و در حال رشد) كوچك و یا بزرگ بودن (از نظر جغرافیایی و منابع فیزیكی) تقسیم نموده و اولویتهای مختلفی ارائه می‌دهد.
بنابراین از دیدگاه روزنو برای كشوری مانند عراق عوامل موثر در تصمیم‌گیری سیاست خارجی بترتیب عبارتند از:
شخصیت تصمیم‌گیرنده،‌ سیستم بین‌الملل، نقش، بوروكراتیك و اجتماعی.
با توجه به بررسی‌های انجام شده از نظر نگارنده كه بعداً توضیح داده خواهد شد در تصمیم‌گیری رژیم عراق مبنی بر آغاز جنگ تحمیلی و تجاوز به ایران متغیرهای موثر در این تصمیم‌گیری به قرار زیر می‌باشند:
سیستم بین‌الملل، شخصیت صدام، عوامل بروكراتیك، متغیر اجتماعی و نهایتاً نقش.
سیستم بین‌الملل
در بررسی متغیر سیستم بین‌الملل متناسب است كه آنرا در سه سطح متفاوت، (ابرقدرتها، قدرتهای بزرگ و قدرتهای منطقه‌ای) بررسی كنیم.
در سطح ابرقدرتها: اگر چه دوران جنگ سرد و سیستم دوقطبی در سال 1980 هنوز به پایان خود نرسیده بود ولی در رابطه با انقلاب اسلامی قانونمندی جنگ سرد و سیستم دوقطبی كاربرد خود را از دست داده و به تبع آن در آغاز جنگ نیز تضاد چندانی میان امریكا و شوروی در برخورد با تجاوز عراق به ایران احساس نمی‌گردید.
ایالات متحده امریكا كه بر اثر پیروزی انقلاب اسلامی و بدنبال آن جریان گروگانگیری و شكست مفتضحانه عملیات طبس ضربات پیاپی و سختی از ایران خورده بود نه تنها از هر حركتی كه متضمن ضربه زدن به ایران می‌بود استقبال می‌كرد، بلكه خود درصدد چاره‌جوئی برای انتقام جویی و جبران شكستهای قبلی بود. اگرچه رابطه دیپلماتیك میان عراق و امریكا از سال 1967 قطع شده بود دفتر حفاظت منافع امریكا در بغداد بسیار فعال بود و شواهد و دلایلی وجود دارد كه امریكا مشوق و ترغیب‌كننده رژیم عراق در آغاز جنگ بوده است.
روزنامه امریكایی نیویورك تایمز پنج ماه قبل از آغاز تجاوز عراق در آوریل 1980 (اردیبهشت 1359) از طرحهای مرحله به مرحله دولت امریكا در این زمینه پرده برمی‌دارد. این روزنامه چنین می‌نویسد:
«دولت امریكا پس از شكست عملیات طبس، امكان اجرای سه طرح نظامی بسیار مهم در شهرهایی كه محل نگهداری گروگانهای امریكاست، مین‌گذاری در میادین صدور نفت، یا بمباران پالایشگاه‌های ایران می‌باشد.» در ادامه می‌افزاید: «واشنگتن امیدوار است كه تحریم اقتصادی و سیاسی ایران بتواند در سایه تیرگی روابط ایران و عراق تاثیر بیشتری داشته باشد و ادامه می‌دهد كه عده‌ای معتقدند چشم‌انداز جنگ با كشوری نیرومند (عراق) شاید ایران را وادار سازد در سیاست خود تجدیدنظر كند.!»
«برژینسكی» مشاور امنیت ملی سابق امریكا برای اطلاع از وضعیت عراق برای شروع جنگ سفرهای مكرری به بغداد می‌نماید به طوری كه «وال استریت ژورنال» در هشتم فوریه 1980 یكی از این سفرهای محرمانه را فاش می‌سازد و همچنین «تایمز لندن» در 17 ژوئن 1980 به ملاقات برژینسكی با صدام حسین اشاره كرده و می‌گوید: «نامبرده بعد از سفر محرمانه به بغداد در یك مصاحبه تلویزیونی گفت: ما تضاد قابل ملاحظه‌ای بین امریكا و عراق نمی‌بینیم. ما معتقدیم عراق تصمیم به استقلال دارد و در آرزوی امنیت خلیج فارس است و تصور نمی‌كنیم كه روابط امریكا و عراق سست گردد.»
از طرف دیگر در این زمان رفت و آمدها و تماسهای مكرری میان امرای فراری ارتش ایران و مسئولین دولت امریكا و همچنین حكومت بغداد صورت می‌گرفت و نشانگر نوعی آمادگی برای تحولات بعد از آغاز جنگ و حمله عراق به ایران بود و نهایتاً با توجه به نفوذ و سلطه‌ای كه امریكا در كشورهای عربی محافظه‌كار از جمله: مصر، اردن، عربستان سعودی و سایر شیخ‌نشینهای جنوب خلیج‌فارس داشت تردیدی نیست كه چنانچه امریكا به كمكهای مؤثر و اساسی این كشورها به عراق راغب نمی‌بود می‌توانست از این كمكها جلوگیری به عمل آورد. بعد از آغاز جنگ، روابط عراق و امریكا علناً بهبود یافته، روابط دیپلماتیك برقرار شد و افشاء گردید كه در طول جنگ، امریكا به صورت مخفیانه كمكهای مختلفی را به عراق می‌رسانده است.روزی كه ایران قطعنامه 598 را پذیرفت «رابرت مك فارلین» در مقاله‌ای در روزنامه لوس‌آنجلس تایمز به حمایت بیدریغ امریكا از عراق در طول جنگ بر علیه ایران اعتراف كرد.
اتحاد جماهیر شوروی در موضع‌گیری خود دچار تناقض و دوروئی عجیبی شده بود و در حقیقت آغاز حمله عراق به ایران به شمشیر دولبه‌ای شباهت داشت كه از هر طرف قابلیت برندگی و در عین حال احتمال خسارت می‌رفت. روسیه شوروی با عراق در سال 1972 پیمان‌دوستی 15 ساله منعقد كرده و نفوذ قابل توجهی در عراق بویژه از نظر تامین تسلیحات ارتش و حضور كارشناسان نظامی داشت و اصولاً ارتش عراق مجهز به تسلیحات روسی بود.
از طرف دیگر انقلاب اسلامی ایران اگر چه برای روسها از این نظر كه موجب قطع نفوذ امریكا در مرزهای جنوبی این كشور شده بود ولی برای روسیه نیز به خاطر ماهیت ایدئولوژیكی آن چندان خوشایند نبود. ایران به موازات برخورد با نفوذ امریكا در ایران از میزان نفوذ روسیه به شدت كاست، گاز ایران به روسیه قطع شد، بندهای 5 و 6 قرارداد 1921 از طرف ایران ملغی اعلام گردید و تجاوز روسیه به افغانستان بشدت محكوم گردید و انقلاب اسلامی می‌رفت كه تأثیر خود را بر بیداری مسلمانان سایر كشورها از جمله مسلمانان جمهوریهای آسیایی روسیه شوروری سابق بر جای گذارد. پیروزی و شكست هر یك از طرفین متخاصم نیز برای روسیه نتایج متضاد و متفاوتی را به ارمغان می‌آورد، پیروزی عراق بر ایران اگرچه با توجه به تسلیح ایران به سلاح‌های امریكا و تجهیز عراق به سلاح‌های روسی به معنای پیروزی سلاح روسی بر سلاح امریكایی تلقی گردیده و عراق را بیشتر مدیون و وابسته به روسیه شوروی می‌كرد، در عین حال از نظر سیاسی موجب نفوذ مجدد امریكا و غرب در ایران می‌شد. پیروزی ایران نیز بر عراق متقابلاً نتایج متفاوت و معكوسی بدست می‌داد كه در هر دو حال برای روسیه شوروی در عین اینكه امتیازاتی را به عمل می‌آورد ناخوشایند بود.
با توجه به دلایل منطقی و عقلانی نیز ملاحظه می‌گردد كه اتخاذ موضع شوروی نیز در قبال آغاز جنگ تحمیلی منافقانه و متضاد بوده است. بنابه گزارش موسسه «هری تیج»، روسیه شوروی از قبل از آغاز تجاوز در جریان این تصمیم بوده و اگر چه هیچ اقدامی برای بازداشتن صدام نكرده است در عین حال مقامات ایرانی را از احتمال چنین حمله‌ای آگاه نموده است. حزب توده در ایران كه از مسكو الهام و دستور می‌گرفت تجاوز عراق را محكوم نموده به كادرهای خود دستور مقاومت و دفاع را صادر كرده بود، ولی روسیه شوروی در عین اتخاذ موضع رسمی مبنی بر بی‌طرفی در سازمان ملل و بویژه در شورای امنیت همگام با امریكا و سایر اعضاء دائمی شورا قطعنامه‌هایی را به تصویب می‌رساند كه به ضرر جمهوری اسلامی بود. اگرچه ظاهراً‌ برای مدتی از ارسال تجهیزات نظامی و قطعات یدكی به عراق خودداری كرد ولی كارشناسان نظامی روسی همچنان در عراق باقی مانده و به همكاری خود با ارتش عراق ادامه می‌دادند و گزارشاتی مبنی بر اینكه روسیه شوروی از طریق كشورهای اروپای شرقی جبران كمبود نیازمندیهای ارتش عراق را می‌نموده است وجود دارد.
بنابراین می‌توان به این جمع‌بندی رسید كه رژیم عراق در سطح ابرقدرتها (امریكا و شوروی) با زمینه‌ای كاملاً مساعد و حتی تشویق‌آمیز در آغاز تجاوز برعلیه جمهوری اسلامی مواجه بوده است.
در سطح قدرتهای بزرگ: در موضع‌گیری قدرتهای بزرگ (نظامی، سیاسی و اقتصادی) آنها را می‌توان به دو گروه تقسیم كرد.
گروه اول: كشورهایی كه به طور علنی و یا ضمنی به نفع عراق موضع‌گیری كرده و از كمكهای نظامی، سیاسی و اقتصادی به این كشور در طول جنگ دریغ نورزیدند. این كشورها عبارت بودند از: فرانسه و انگلیس كه روابط عمیق و منافع قابل توجهی در عراق داشته و از انقلاب اسلامی نیز شدیداً ضربه خورده بودند. فرانسه از همان آغاز جنگ به نفع عراق موضع‌گیری علنی كرده و به میزان قابل توجهی امكانات تسلیحاتی در اختیار این كشور قرار داد و حتی در شرایطی كه عراق در جبهه جنگ مواجه با مشكلاتی شده بود با اجازه دادن هواپیماهای پیشرفته جنگی به نام سوپراتاندارد بنیه نظامی عراق را تقویت كرد. دولت انگلیس نیز اگرچه علناً اظهار بیطرفی می‌كرد، ولی به تبع امریكا و فرانسه كمكهای قابل توجه اقتصادی و بعضاً نظامی به این كشور نمود.
گروه دوم: كشورهای آلمان، ژاپن و چین بودند كه در ضمن اعلام بیطرفی و حفظ رابطه با هر دو كشور به عنوان سوداگرانی بودند كه از این جنگ از هر طرف بهره‌مند شدند.
دولتهای منطقه خاورمیانه: چنانچه دولتهای منطقه را نیز به دو دسته دولتهای عرب و غیرعرب تقسیم كنیم ملاحظه می‌گردد كه همه دولتهای عربی به استثنای سوریه، لیبی و الجزایر به نفع عراق نه تنها موضع‌گیری كرده بلكه از هر نوع كمك ممكن به عراق خودداری نكردند. كشورهای نفت‌خیز عرب بویژه عربستان سعودی و كویت به عنوان تامین‌كننده نیازمندیهای مالی این جنگ تقبل هزینه‌های جنگ را نموده و در طول جنگ متجاوز از 80 میلیارد دلار پرداخت نمودند.
دولت مصر تامین‌كننده نیازمندیهای تسلیحاتی ساخت روسیه بود و خلاء قطع ارسال قطعات و لوازم یدكی كه از طرف دولت روسیه ایجاد شده بود را پر كرد. دولت اردن با در اختیار گذاشتن بندر خود در خلیج عقبه راههای مواصلاتی عراق را برای تداركات لازم تامین كرد و اغلب كشورهای عربی منجمله سودان نیروی داوطلب نظامی در اختیار عراق قرار دادند. كشورهای عربی از قبل در جریان چنین حمله‌ای بوده و در كنفرانس سران عرب كه در جده چند ماه قبل از آغاز جنگ تشكیل شده بود تفاهمات لازم را با صدام به عمل آورده بود. تنها لیبی و سوریه بودند كه با این اقدام عراق مخالفت ورزیده و حمایت خودشان را از ایران اعلام داشتند.
دولتهای غیرعرب مانند پاكستان و تركیه همچون كشورهای آلمان، ژاپن و چین با اعلام بیطرفی و حفظ رابطه با هر دو كشور بیشترین بهره اقتصادی از این جنگ را كسب كردند.
در مجموع می‌توان گفت كه سیستم بین‌الملل (در هر سه سطح، ابرقدرتها، قدرتهای بزرگ و كشورهای منطقه) نه تنها زمینه مساعدی برای آغاز این جنگ داشت بلكه خود مشوق و ترغیب‌كننده عراق در شروع جنگ بود و نقش اساسی و مهمی در بروز چنین تجاوزی را بر عهده داشت.
شخصیت تصمیم‌گیرنده
صدام حسین رئیس جمهور عراق كه به عنوان دیكتاتوری خشن، بیرحم، شهرت جهانی پیدا كرده است در عین حال فردی ماجراجو و جاه‌طلب بوده و به دنبال موقعیت‌های مناسب برای كسب قدرت بیشتر بوده است.
رمضانی كه از مشاوران كمیته امنیت ملی كنگره امریكا و نیز مشاور كارتر در امور ایران بود در كتاب خود چنین می‌نویسد:
«جنگ عراق و ایران، در واقع واكنش و پاسخ عراق به تهدیداتی بود كه از ناحیه بنیادگرایی اسلام (امام خمینی(ره) احساس می‌كرد، اما علت دیگر آن ناشی از بازتاب و انعكاس جاه‌طلبی و قدرت‌طلبی صدام نیز بوده است. وی مترصد بود كه خلاء قدرت ناشی از سقوط رژیم شاه در منطقه را پر نماید. همچنین این فرصت با افزایش قدرت اقتصادی عراق به علت افزایش قیمت نفت در منطقه خلیج‌فارس ایجاد شده بود. چنانچه عراق جایگزین ایران به عنوان دومین تولیدكننده نفت بعد از عربستان سعودی در منطقه شده بود. ظهور قدرت سیاسی عراق بعد از افول رژیم مصر در خاورمیانه به علت امضای پیمان كمپ دیوید و صلح با اسرائیل و بروز یك خصومت و دشمنی آشكار میان عراق و سوریه در جبهه شرقی، همه و همه بر قدرت‌طلبی صدام صحه می‌گذاشت.»
صدام حسین در آغاز تجاوز به ایران دارای سه انگیزه عمده شخصی بود و امیدواری داشت با پیروزی سریع بر ایران خواسته‌های جاه‌طلبانه و شخصی وی ارضاء و تأمین گردد. انگیزه اول تلاش برای كسب رهبری جهان عرب بود. به دنبال مرگ ناصر و امضای پیمان كمپ دیوید و انزوای مصر، جهان عرب دچار خلاء رهبری شده بود، شخصیتی كه بتواند با استفاده از امكانات و تواناییهای كشور خود در جهت آرمانهای وحدت جهان عرب و جبران تحقیر اعراب در قبال اسرائیل این خلاء را پر بنماید. صدام حسین امیدوار بود با پیروزی در جنگ با ایران چنین موقعیتی را كسب نماید و به همین خاطر نام این جنگ را جنگ قادسیه نامید تا یادآور شكست ایرانیها از اعراب مسلمان در اوایل ظهور اسلام باشد.
مجله دولتی «الفباء» كه بوسیله رژیم عراق منتشر می‌شود در شماره 562 مورخ 4/7/79 با عنوان عراق پنج هزار سال رویارویی، به تضاد بین عرب و ایرانی دامن زده و چنین می‌نویسد:
«اعراب، عادت كرده‌اند كه عراق در برابر یورش تاتارها در قرن دهم و قرن بیستم ایستادگی كند و تیرهای سلجوقیان و عیلامیان را در قرن بیستم متوقف كند. عادت كرده‌اند كه عراق نگهبان منطقه شرقی جهان عرب كه در تیررس دشمن است، باشد... عراق از پنج هزار سال تاكنون در خط اول نبرد، گامی استوار و با ثبات در مرزهای شرقی و بازوی پرتحرك در غرب این مرزها بوده است.»
«صدام حسین» در مراسم افتتاح یك پادگان نظامی در 18/3/59 با عنوان «پادگان قادسیه» می‌گوید: «شما در این مكان انقلاب خود را پیش روی دارید كه شما را به مفهوم قادسیه رهبری می‌كند. شما در اینجا نه تنها نام قادسیه را برخود دارید بلكه شرف و مفهوم آنرا نیز با خویشتن دارید. شما آمادگی والای گذشت و ایثار را همانگونه كه صفت مردان قادسیه نخستین در رهایی امت عرب و تمامی میهن عربی بود، دارا هستید و تنها برای پاسداری از عراق آزاد مبارزه نمی‌كنید.»
دكتر «امین» یكی از بعثی‌ها می‌گوید كه به قدرت رسیدن «صدام حسین» مصادف با یك مرحله نوین در تاریخ سیاسی عراق بود و در این میان عراق از چندین جهت قدرتمند شده بود و در آینده نزدیك در سطح خلیج (فارس) و جهان عرب نقش مهمی از جانب وی در شرف انجام بود. «الیاس فرح» یكی از رهبران بعث عراق می‌گوید كه «قادسیه» صدام موقعیتی بود برای وی تا در چشم جهان عرب به عنوان یك رهبر تاریخی كه پل میان گذشته و آینده را از نو بنا نهاده و درهای آینده را به سوی مردم گشوده است خود را جلوه‌گر سازد.
مجید خدوری در شرح زندگی صدام حسین و تاثیر ناصر بر او چنین می‌نویسد:
«زمانی كه صدام حسین در مصر در دانشكده حقوق قاهره مشغول تحصیل بود كارهای ناصر را زیر نظر می‌گیرد و با دقت به آنها می‌نگرد، برخلاف رهبران بعث از ناصر به خوبی یاد می‌كند و می‌آموزد كه چگونه نقش وی را بازی كند. او از شیوه «آزمایش و خطای» ناصر پیروی می‌كند و سعی می‌كند یك مقلد كوركورانه نباشد.»
انگیزه دوم صدام این بود كه با استفاده از سقوط شاه كه براساس دكترین نیكسون به عنوان ژاندارم منطقه انتخاب شده بود، بتواند با پیروزی بر ایران خلاء سقوط شاه را پر نموده و نقش ژاندارم منطقه را در حفظ منافع غرب بازی كند و علی‌رغم موضع ضدامریكایی كه قبلاً اتخاذ می‌كرد به امریكاییها نشان دهد كه تضاد منافع با آنها نداشته و اقدام وی در راستای اهداف امریكا در منطقه می‌باشد تا بدان حد كه رژینسكی بعد از ملاقات با صدام و در ستایش وی می‌گوید: «ما بین منافع امریكا و عراق تضادی نمی‌یابیم.» با توجه به اینكه در این مرحله سیاستهای منطقه‌ای جمهوری اسلامی در تضاد با سیاستهای امریكا بود صدام حسین تلاش كرد كه خود را به عنوان یك عامل موثر بازدارنده و خنثی كننده اقدامات ایران در سطح منطقه نشان دهد.
روزنامه كریستین ساینس مونیتور چاپ امریكا با اشاره به یك گزارش از جلسات سری دولت عراق كه دو ماه بعد از سقوط رژیم شاه تشكیل شده بود،‌ می‌نویسد: «در‌آن جلسه بعد از بحث و بررسی پیرامون نقش شاه و روابط آن با امریكا در دفاع از منافع غرب و ژاندارمری خلیج فارس مطرح شد كه در حال حاضر رژیم نوپای ایران با از بین رفتن ارتش و تاسیسات اصلی آن قادر به انجام این نقش نخواهد بود و عراق تنها كشوری است كه با استفاده از این موقعیت می‌تواند خلاء ایجاد شده را پر نماید و این كار باید با برنامه‌ریزی،‌ دقت، ‌سرعت و مداومت انجام گیرد. به عقیده حزب بعث برای ایجاد یك موقعیت ژئوپولیتیك جدید بوسیله عراق زمینه از هر جهت فراهم است، لذا حمله نظامی به ایران با وارد آوردن یك ضربه موثر به شكست ایران منتهی می‌شود.
انگیزه سوم صدام جبران تحقیری بود كه شخصاً در امضای قرارداد 1975 الجزایر شده بود. در سال 1975 به دنبال مشكلاتی كه در عراق در جنگ با كردها برای دولت عراق فراهم شده بود و كردهای عراق مورد حمایت شاه قرار داشتند صدام حسین معاون رئیس‌جمهور عراق تحت فشارهای داخلی و بین‌المللی به امضاء قرارداد مزبور تن در داد و همواره احساس می‌كرد كه در این جریان تحقیر شده و «اجباراً» تن به امضاء این قرارداد داده است. بنابراین مترصد فرصتی بود كه بتواند این احساس حقارت را جبران نماید. بدین علت درصدد بهانه‌ای بود كه قرارداد 1975 را باطل اعلام نماید و این كاری بود كه در 17 سپتامبر 1980 (به روز قبل از آغاز جنگ) در یك اجلاس فوق‌العاده مجمع ملی صورت داد. صدام حسین در مورد این تصمیم گفت: «از زمانی كه حاكمان ایران این معاهده را از آغاز در دست گرفتند بوسیله مداخله در امور داخلی عراق چه به صورت پشتیبانی مالی و یا تسلیحاتی از گروه‌های مختلف نقض كرده‌اند، همانطور كه شاه چنین می‌كرد... من به شما اعلام می‌كنم كه معاهده 6 مارس 1975 الجزیره از طرف ما ملغی می‌باشد.»
عامل اجتماعی
در بخش مربوط به ساختار اجتماعی و جمعیت باید گفت كه بافت اجتماعی و جمعیتی عراق به گونه‌ای است كه همواره حكومت را دچار بی‌ثباتی و بحران نموده است و همین بحران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران از جمله عوامل موثر در ایجاد جنگ تحمیلی بوده است. شعیان این كشور به عنوان اكثریت مردم (بیش از 55%) بدلایل ایدئولوژیك و سیاسی همواره با حاكمیت بعث در نزاع و ستیز بوده‌اند. همچنین اكراد شمال عراق طی 30 سال گذشته همواره در پی به دست آوردن خودمختاری بوده‌اند و از این رو با حكومتهای این كشور درگیر جنگهای طولانی بوده‌اند كه قبلاً به آنها اشاره شد و این مسأله برای حكومت بعثی عراق كه از یك اقلیت محدود از منطقه تكریت می‌باشند مشكلات بیشتری را ایجاد كرده است.
پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 به رهبری امام خمینی، موج جدیدی از ناآرامیهای شیعیان را در عراق بوجود می‌آورد. تظاهركنندگان در مراسم محرم آن سال خواستار اصلاحات اجتماعی و استقرار یك حكومت اسلامی می‌شوند. نویسنده كتاب جنبش‌های اسلامی در جهان عرب در این رابطه می‌گوید: «دولت عراق با توجه به الهاماتی كه مبارزان شیعه از جانب آیت‌الله خمینی می‌گیرند،‌حزب الدعوه را همچون ستون پنجمی می‌داند كه هدفش ادغام ایران و عراق است. دولت در پاسخ، «آیت‌الهل صدر» را دستگیر و تظاهرات شیعیان را به شدت در هم می‌كوبد. عظمت و گستردگی سركوب باعث می‌شود تا اندكی پس از روی كار آمدن «صدام حسین» در 23 ژوئیه 1979، 22 مقام بلندپایه بعثی اعدام شوند. اعلام حمایت مطلق از انقلاب اسلامی ایران توسط آیت‌الله صدر و تشویق مبارزه مسلحانه علیه رژیم، موجب می‌شود ك او را به تشكیل یك حكومت شیعه در عراق و خیانت متهم نموده و همراه با خواهرش وی را در ‌آوریل 1981 به شهادت برسانند.»
در ماههای قبل از جنگ حوادثی در عراق بوقوع می‌پیوندد كه مقامات رژیم آنرا به عوامل جمهوری اسلامی ایران نسبت می‌دهند و این حوادث نشان دهنده این است كه اوضاع داخلی عراق تا چه میزان بر اثر انقلاب اسلامی آسیب‌پذیر شده است. صرفنظر از اینكه ادعاهای رژیم بعث تا چه میزان با واقعیت منطبق است، ولی بیانگر نوعی بیم و ترس از تحولات انقلاب اسلامی می‌باشد. رئیس‌جمهور عراق كلیه این حوادث را بعدها در هنگام سخنرانی خودش (20/4/63) چنین اعلام می‌كند:
«با سوء قصد به وزیر امور خارجه شروع كردند. سپس به یك یاز اعضای شورای رهبری ملی ما حمله كردند. به وزیر اطلاعات سوء قصد نمودند و در یك جشن دانشجویی، جشن دیگری با پرتاب بمبها آغاز كردند. كسانی كه در این حوادث شركت داشتند از افراد مدرسه ایرانیان و نمایندگیهای ایران در عراق بودند. اسلحه از آنهاست و همكاری نیز همینطور، این مسأله روشن و آشكار است.» رژیم عراق همچنین شورش كردهای شمال عراق را بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، متأثر از انقلاب ایران می‌داند تا جایی كه رئیس جمهور عراق به زعم خود یكی از دلایل لغو موافقتنامه الجزایر را دخالت جمهوری اسلامی ایران در قضیه اكراد می‌داند. وی در نطق 17 سپتامبر 1980 چند روز قبل از حمله سراسری عراق به ایران، می‌گوید: «ایران از پسران بارزانی دعوت نموده است كه به این كشور بیایند. این كشور یعنی ایران قصد دارد آنان را علیه دولت عراق تحریك كند.»
بنابراین نگرانیهایی كه دولت صدام از بازتاب انقلاب اسلامی بر عراق داشته نیز عامل مهمی در آغاز این جنگ و به منظور شكست و نابودی انقلاب بوده است تا بدینوسیله از تأثیر آن بر جامعه عراق جلوگیری نماید. در عین حال اوضاع داخلی ایران را نیز به عنوان یك انگیزه مهم در ترغیب صدام به آغاز جنگ نباید فراموش كرد. حكام عراق براساس شواهد مختلف مطمئن بودند كه در یك جنگ كوتاه مدت در مقابل ایران به اهداف از پیش تعیین شده خود خواهند رسید. اوضاع داخلی ایران بعد از پیروزی انقلاب و بلافاصله قبل از آغاز تجاوز برای یك رژیم متجاوز در سه زمینه تحریك كننده بود. اولاً: دولت انقلابی نه تنها هنوز دوران ناآرامی بعد از انقلاب را پشت سر می‌گذاشت بلكه به علت حضور لیبرالها در حاكمیت و بویژه حضور بنی‌صدر به عنوان رئیس‌جمهور و فرمانه كل قوا درگیر یك سری تضادها و اختلافات شدید درون حاكمیت بود و امكان هماهنگی و تمركز در تصمیم‌گیری را كه لازمه شرایط بحرانی و جنگ می‌باشد از بین برده بود و از طرف دیگر نیروهای مسلح نیز به دلایل متعدد انسجام و آمادگی لازم برای مقابله با یك جنگ خارجی همه جانبه را نداشتند. سازمان و تشكیلات ارتش بعد از انقلاب و به دنبال تصفیه‌های ضروری دوران بازسازی و بازنگری خود را می‌گذراند و از نظر تجهیزاتی نیز با تحریم تسلیحاتی امریكا و خروج كارشناسان نظامی مواجه بود و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی كه بیشتر برای مواجهه با ضد انقلاب داخلی ایجاد شده بود دوران طفولیت و عنفوان جوانی خود را طی می‌كرد و به هیچ وجه برای یك جنگ كلاسیك مدرن ساخته نشده بود. همچنین درگیریهای قومی و محلی در مناطق مختلف كشور نیروهای مسلح را به خود مشغول داشته بود. تنها چیزی كه در محاسبات صدام و بسیاری از مشوقین و محركین وی با آغاز جنگ منظور نشده بود انرژی عظیم و فوق‌العاده‌ای بود كه با پیروزی انقلاب اسلامی و حضور توده‌های عظیم میلیونی و با اعتقادات راسخ اسلامی و آمادگی برای ایثار و شهادت تحت رهبریهای بزرگ مرد تاریخ امام خمینی(ره) آزاد شده بود و توانست آرزوهای صدام و پشتیبانانش را مبدل به یأس كند.
عامل بوروكراتیك
بعد از روی كار ‌آمدن حزب بعث در سال 1968 این حزب همواره موفقیت ایدئولوژیكی خود را در اتخاذ سیاستی توسعه‌طلبانه و سیادت بر منطقه دنبال می‌كرد و به هر طریق ممكن با اتخاذ شیوه‌های پراگماتیستی سعی می‌كرد نفوذ خود را در جهان عرب توسعه داده و رهبری جهان عرب را به دست گیرد. این اقدام بطور عمده از طریق كودتاهای نظامی و برخوردهای خشونت‌آمیز دنبال می‌شد. پیروزی انقلاب اسلامی برای حزب بعث كه بر معیارهای غیرمذهبی وب ا تكیه بر ناسیونالیزم عربی و بوسیله یك مسیحی عرب بنام میشل عفلق بنیان گذارده شده بود، زنگ خطری جدی تلقی می‌شد. انقلاب اسلامی به عنوان راه حل جدیدی در نجات توده‌های تحت ستم مسلمان عرب كه چهار دهه تحقیر شكستهای پی‌درپی از اسرائیل را چشیده بودند و هیچ یك از ایدئولوژیهای مادی و لائیك اعم از سوسیالیزم، ماركسیزم و یا ناسیونالیزم نتوانسته بودند جبران این حقارتها را بنمایند، با پدیده جدیدی به نام انقلاب اسلامی مواجه شد كه امیدها را در دل ‌آنها زنده می‌كرد و در حقیقت رشد و پیشرفت انقلاب اسلامی مرگ محتوم همه ایدئولوژیهای مادی از جمله ایدئولوژی حزب بعث می‌بود. بدین ترتیب حزب بعث عراق كه سلطه قابل توجهی در كادرهای نظامی و سیاسی دولت عراق داشت عامل موثری در تشویق صدام به ضربه زدن به انقلاب اسلامی از طریق آغاز این جنگ بود.
عامل نقش
اگر چه همانطور كه «روزنو» هم معتقد است عامل نقش در كشورهایی كه دارای رژیم خودكامه هستند كمتر مطرح بوده و شخصیتهای دیكتاتور هستند كه بدون توجه به وظایف و اختیارات قانونی خود به طور نامحدود تصمیم گرفته و عمل می‌كنند، در عراق نیز صدام حسین حتی در دورانی كه معاون رئیس‌جمهور بود به عنوان مرد قدرتمند دولت عراق شناخته می‌شدو حسن البكر رئیس‌جمهور عراق نقش چندانی در اداره امور عراق نداشت. در عین حال همانطور كه «تراب زمزامی» می‌گوید: «صدام حسین برای زمینه‌چینی چنین جنگی با خانه‌نشین كردن حسن البكر رأساً پست ریاست جمهوری را بر عهده گرفت تا بتواند بدون هیچ رادع و مانعی قادسیه خود را تدارك ببیند و تمامی نیرو و وقت خود را در این راه صرف نماید و جهت همین مرحله نوین بود كه صدام مقامهای ریاست شورای رهبری انقلاب، دبیر كلی حزب بعث، ریاست جمهوری، ریاست دولت و ریاست كل ارتش را بر عهده خود گرفت.»
بررسی فوق نشان می‌دهد كه از میان متغیرهای پنجگانه پیشنهادی جیمز روزنو (شخصیت، سیستم بین‌المل، اجتماعی، بوروكراتیك و نقش) مهمترین عاملی كه در تصمیم‌گیری صدام حسین در آغاز تجاوز به ایران نقش داشته‌اند در درجه اول سیستم بین‌الملل بوده است و در مرحله بعدی شخصیت و روحیات رئیس‌جمهور عراق بوده كه به عنوان یك دیكتاتور در راس حكومت عراق فارق از هرگونه مانع و رادعی و در جهت ارضاء نیات جاه‌طلبانه خود دست به چنین اقدامی زده و به مدت هشت سال دو كشور ایران و عراق را دچار جنگی خونین و خسارت بار نمود. به عبارت دیگر چنانچه زمینه مساعد و تشوق‌كننده بین‌المللی در شرایط خاص زمانی وجود نمی‌داشت، از قبیل شكستهای حقارت‌بار امریكا در اثر انقلاب اسلامی، ترس دولتهای استكبار و همچنین دولتهای مرتجع منطقه از گسترش انقلاب و به خطر افتادن منافع آنها، غیر محتمل می‌بود كه صدام حسین دست به چنین قمار خطرناكی بزند. زیرا كه در گذشته در زمان رژیم شاه علیرغم اختلافات مرزی میان دو كشور و علی‌رغم اینكه مرد قدرتمند عراق در آن زمان صدام حسین بوده است به خاطر نامساعد بودن زمینه جهانی نه تنها چنین اقدامی صورت نگرفت بلكه مجبور شد با امضاء قرارداد الجزایر در 1975 از بسیاری از ادعاهای خود دست بردارد.
چرا عراق؟
تحقیقاً وجود صدام حسین و نیات جاه‌طلبانه او نیز نقش مهم و در عین حال اولیه در كاندید شدن عراق از میان كشورهای همسایه ایران برای آ‌غاز چنین تجاوزی داشته است، در حالیكه دولتهایی همچون پاكستان و تركیه روابط نزدیك‌تری با امریكا داشتند و امریكا نفوذ بیشتری در این دو كشور بخصوص تركیه به عنوان عضو ناتو داشته است. ولی ساختار سیاسی این دولتها، شرایط اجتماعی و موقعیت جغرافیایی كشورشان اجازه چنین حركتی را در آن شرایط نمی‌داد و همین خصوصیات و روحیات جاه‌طلبانه صدام حسین بود كه علیرغم ضرباتی كه كشورش از جنگ هشت ساله با جمهوری اسلامی خورد باز هم سرخورده نشده و چون به خواسته‌هایش در جنگ با ایران نرسیده براساس محاسبات غلطی كه از مساعد بودن زمینه بین‌المللی داشت صرفاً برای ارضاء روحیات جاه‌طلبانه خود برای بار دیگر دست به قمار خطرناك دیگری در حمله به كویت زد و منطقه را دچار بحرانی نمود كه هنوز بعد از گشت چهار سال آثار و عوارض آن پابرجا است.
چارچوبه تئوریك پیشنهادی روزنو، اگرچه در تقسیم‌بندی و تنظیم علل و عوامل تصمیم‌گیری در سیاست خارجی كمك قابل توجهی به محقق علوم سیاسی و روابط بین‌الملل مینماید، در عین حال توصیفی بوده و ضرورتاً جدول ارائه شده توسط وی و اولویت‌های برشمرده قطعی نبوده و كلیت و عمومیت پیدا نمی‌كند. بخصوص كه در هیچ یك از مدلهای ارائه شده به متغیر سیستمیك اولویت داده نشده است.در حالیكه در بسیاری از كشورهای جهان سوم و بویژه منطقه رژیمهای غیرمردمی شدیداً تحت سلطه و نفوذ و یا متاثر از قدرتهای بزرگ جهانی می‌باشند و سیاستهیا متخذه این كشورها تابعی از سیاستهای متغیر كشورهای سلطه‌گر و صاحب نفوذ می‌باشد. در حالی كه از دیدگاه روزنو دولتها، در صحنه روابط بین‌الملل بازیگران مستقلی هستند كه براساس محاسبه خود و منافع دولت و كشورشان، در عین رعایت عكس‌العملهای بین‌المللی اتخاذ تصمیم نموده و عمل می‌كنند.
از طرف دیگر این چارچوبه كمك قابل توجهی به علت‌یابی و چرایی تصمیمات سیاست خارجی نمی‌كند و محقق مجبور است با استفاده از تئوریهای دیگر ارائه شده توسط تئوریسین‌های روابط بین‌الملل این خلاء را پر كرده و كمبود را جبران نماید.

 


https://wanelo.co/lofthahn95
شنبه 29 تیر 1398 07:14 ب.ظ
Hello just wanted to give you a quick heads up. The
text in your content seem to be running off the screen in Opera.
I'm not sure if this is a format issue or something to do with internet browser compatibility
but I figured I'd post to let you know. The
style and design look great though! Hope you
get the problem resolved soon. Cheers
http://www.docspal.com/viewer?id=aednkxya-15870282
شنبه 29 تیر 1398 05:42 ب.ظ
I real happy to find this internet site on bing,
just what I was searching for :D too saved to bookmarks.
https://zzb.bz/eAkrG
شنبه 29 تیر 1398 02:44 ب.ظ
I went over this website and I conceive you have a lot of good information, saved to favorites (:.
http://blingee.com/profile/pickett81vaughn
شنبه 29 تیر 1398 09:15 ق.ظ
I like this blog very much so much good info.
cialis 200 dollar savings card
دوشنبه 3 تیر 1398 01:30 ق.ظ

Regards. Numerous postings!

5 mg cialis pharmacie en ligne cialis 20 mg purchase once a day cialis enter site 20 mg cialis cost buy name brand cialis on line cialis en 24 hora cialis daily reviews no prescription cialis cheap usa cialis online cialis from canada
http://kmarobac.strikingly.com/
یکشنبه 2 تیر 1398 09:45 ق.ظ

You actually stated that fantastically.
buy cialis sample pack cialis prices cialis for sale south africa acquisto online cialis cialis usa cost how much does a cialis cost viagra or cialis look here cialis order on line cialis per paypa cialis generico in farmacia
http://worlioho.strikingly.com/
شنبه 1 تیر 1398 02:07 ق.ظ

Many thanks. Awesome information.
cialis with 2 days delivery cialis side effects dangers wow cialis tadalafil 100mg when can i take another cialis the best choice cialis woman acquistare cialis internet walgreens price for cialis cialis kaufen bankberweisung cialis 5 mg scheda tecnica cialis 5 mg scheda tecnica
generic cialis at the pharmacy
جمعه 31 خرداد 1398 09:52 ق.ظ

Wow loads of wonderful knowledge.
wow cialis tadalafil 100mg where to buy cialis in ontario generic cialis soft gels cialis price in bangalore precios cialis peru bulk cialis cialis coupon can i take cialis and ecstasy walgreens price for cialis cialis authentique suisse
http://mesticen.strikingly.com/
پنجشنبه 30 خرداد 1398 05:23 ب.ظ

Regards. An abundance of facts!

cialis sale online cialis 5 mg para diabeticos cialis sale online cialis vs viagra cialis canada on line dose size of cialis cialis sans ordonnance cialis daily dose generic are there generic cialis cialis 50 mg soft tab
Online cialis
چهارشنبه 29 خرداد 1398 10:59 ب.ظ

Reliable knowledge. With thanks!
buy cialis sample pack safe site to buy cialis online how does cialis work tadalafil we recommend cialis best buy cheap cialis cialis 20mg prix en pharmacie tarif cialis france tadalafil generic cialis qualitat
Cialis canada
چهارشنبه 29 خرداد 1398 06:31 ق.ظ

Wow a good deal of helpful information.
chinese cialis 50 mg buy cheap cialis in uk price cialis wal mart pharmacy viagra or cialis achat cialis en europe wow cialis 20 generic cialis soft gels weblink price cialis cialis 5mg prix cialis usa cost
cialis on sale in usa
سه شنبه 28 خرداد 1398 07:55 ق.ظ

Seriously loads of amazing info!
acquistare cialis internet cialis tablets for sale cost of cialis per pill cialis farmacias guadalajara prix de cialis we recommend cialis best buy cialis 20 mg cut in half when will generic cialis be available cialis generika in deutschland kaufen canada discount drugs cialis
cialis no doctor's prescription
دوشنبه 27 خرداد 1398 04:58 ب.ظ

Well voiced indeed. .
where do you buy cialis cialis free trial wow look it cialis mexico cialis authentique suisse cialis online we like it cialis price price cialis best estudios de cialis genricos acheter cialis meilleur pri prices on cialis 10 mg
generic cialis for order
دوشنبه 27 خرداد 1398 02:05 ق.ظ

This is nicely put. !
are there generic cialis are there generic cialis cialis generisches kanada cialis daily new zealand online prescriptions cialis cialis diario compra prix cialis once a da cialis purchasing discount cialis cialis pas cher paris
Cialis generic
یکشنبه 26 خرداد 1398 12:21 ب.ظ

You said it nicely.!
can i take cialis and ecstasy cialis 100 mg 30 tablet cialis taglich i recommend cialis generico cialis for sale we choice cialis uk cialis daily dose generic cialis generic availability cialis patentablauf in deutschland cialis super kamagra
http://castdcavin.strikingly.com/
شنبه 25 خرداد 1398 10:29 ب.ظ

You have made your point!
cialis dosage recommendations cialis canada wow cialis 20 cialis for sale cialis canadian drugs wow cialis tadalafil 100mg cialis generic tadalafil buy cialis dosage amounts preis cialis 20mg schweiz we choice cialis uk
http://inannan.strikingly.com/
شنبه 25 خرداد 1398 08:28 ق.ظ

You actually suggested that terrifically.
generic cialis at the pharmacy trusted tabled cialis softabs cialis 20 mg rx cialis para comprar acheter cialis meilleur pri we like it cialis price cialis 5mg cialis 5 mg scheda tecnica cialis venta a domicilio cialis sicuro in linea
how to get cialis without doctor
جمعه 24 خرداد 1398 06:25 ب.ظ

Thanks, I enjoy it.
cialis official site we choice cialis uk cialis for sale south africa cialis en mexico precio cialis generico in farmacia cialis mit grapefruitsaft tadalafil viagra vs cialis vs levitra we use it 50 mg cialis dose the best choice cialis woman
http://trilchasa.strikingly.com/
جمعه 24 خرداد 1398 03:44 ق.ظ

Cheers, Great information!
cialis 20 mg we use it cialis online store how much does a cialis cost generic cialis tadalafil cialis farmacias guadalajara low dose cialis blood pressure miglior cialis generico tadalafil 20mg we like it cialis soft gel cialis daily new zealand
http://tainasria.strikingly.com/
پنجشنبه 23 خرداد 1398 12:06 ق.ظ

Amazing all kinds of fantastic knowledge!
buy cialis uk no prescription click now buy cialis brand cialis manufacturer coupon cialis baratos compran uk costo in farmacia cialis cialis generique 5 mg walgreens price for cialis cialis generic cialis reviews cialis 30 day sample
http://cialisvie.com/
سه شنبه 21 خرداد 1398 02:50 ق.ظ

Amazing all kinds of beneficial data.
cialis wir preise cialis kaufen wo cialis side effects cialis daily dose generic cialis 20mg preis cf usa cialis online click here to buy cialis cialis diario compra cialis 30 day trial coupon i recommend cialis generico
cialisvie.com
یکشنبه 19 خرداد 1398 09:18 ب.ظ

Kudos, Lots of posts.

prix cialis once a da we recommend cheapest cialis cialis generico en mexico cialis kaufen bankberweisung i recommend cialis generico only now cialis 20 mg cialis super acti comprar cialis navarr walgreens price for cialis 40 mg cialis what if i take
http://canadianorderpharmacy.com/
شنبه 24 فروردین 1398 10:38 ق.ظ

Awesome material. Many thanks!
canadian pharmaceuticals for usa sales canadian discount pharmacies in canada canadian drugs trusted pharmacy canada scam canada pharmacies online prescriptions canadian pharmaceuticals for usa sales canadian drug store canadian discount pharmacies in ocala fl no 1 canadian pharcharmy online canadian prescription drugstore
Buy generic cialis
جمعه 16 آذر 1397 01:50 ب.ظ

You actually expressed it superbly!
generic cialis tadalafil cialis 5 mg schweiz cialis 10mg prix pharmaci wow look it cialis mexico miglior cialis generico only now cialis 20 mg cialis 100 mg 30 tablet cialis pills in singapore we like it cialis soft gel cialis generico
buy cialis medication
پنجشنبه 15 آذر 1397 06:40 ب.ظ

Awesome facts. With thanks!
deutschland cialis online online prescriptions cialis cialis prices generic cialis soft gels cialis free trial cialis efficacit 200 cialis coupon cialis super acti we like it cialis soft gel generico cialis mexico
buy generic cialis
چهارشنبه 14 آذر 1397 11:02 ب.ظ

Effectively voiced genuinely. !
we use it 50 mg cialis dose cialis name brand cheap canada discount drugs cialis female cialis no prescription enter site natural cialis order generic cialis online price cialis wal mart pharmacy cialis in sconto the best choice cialis woman cialis super acti
buy cialis uk
چهارشنبه 14 آذر 1397 07:43 ق.ظ

Incredible a lot of excellent tips.
get cheap cialis cialis 20 mg best price bulk cialis import cialis cialis patentablauf in deutschland cialis generisches kanada cialis lowest price generic cialis at the pharmacy pastillas cialis y alcoho cialis mit grapefruitsaft
buy cheap cialis in canada
سه شنبه 13 آذر 1397 08:13 ب.ظ

Nicely put. Thanks.
cialis prices in england cialis 20 mg cut in half enter site 20 mg cialis cost prices for cialis 50mg cialis generico cialis free trial cialis tadalafil calis cialis canadian drugs cialis canada
buy generic cialis
سه شنبه 13 آذر 1397 09:18 ق.ظ

Truly loads of terrific material.
cialis generika in deutschland kaufen cialis y deporte can i take cialis and ecstasy cialis en mexico precio cialis online cialis dosage amounts cheap cialis we like it safe cheap cialis cialis uk cialis kaufen
buy generic cialis pills
دوشنبه 12 آذر 1397 09:25 ب.ظ

Nicely put. Cheers.
cialis dosage recommendations pastillas cialis y alcoho cialis prices american pharmacy cialis deutschland cialis online rx cialis para comprar interactions for cialis cialis venta a domicilio generic cialis in vietnam only best offers 100mg cialis
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نمایش نظرات 1 تا 30